De energierekening wordt een sociale tijdbom, maar hij hoeft niet te ontploffen

Op 24 september debatteert de Tweede Kamer over de energiekosten voor huishoudens. Een tikkende sociale tijdbom, noemde gedeputeerde Arno Bonte van Zuid-Holland die kosten deze week bij ANP, naar aanleiding van het onderzoek ‘Energierekening van de toekomst’ van Alex Kaat en Edwin Edelenbos. Dat onderzoek verscheen maandag. Stichting Warmtenetwerk is mede-opdrachtgever, samen met provincie Zuid-Holland, VNO-NCW Midden en het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie (NP RES).

Dat de rekening stijgt, is geen nieuws meer. Wél nieuw is wat dit onderzoek laat zien. Alles bij elkaar opgeteld stijgt de rekening veel harder dan gedacht. De energierekening van een huishouden dat zijn woning en verbruik houdt zoals ze nu zijn, verdubbelt richting 2050. Wie kan investeren in isolatie, sturing en verduurzaming, kan de rekening juist laten dalen. Het onderzoek rekent de hele energierekening van huishoudens en mkb in samenhang door, van leveringsprijzen en belastingen tot nettarieven (de kosten voor het gebruik van het energienet) en heffingen, voor elektriciteit, gas en warmte. Investeringen in bijvoorbeeld isolatie of een warmtepomp vallen buiten de energierekening en zitten dus niet in de berekeningen. De berekeningen zijn gebaseerd op zo’n zestig externe bronnen.

Nóg een onderzoek naar de energierekening?

Er is de afgelopen weken inderdaad veel verschenen. CE Delft rekende de energiekosten van huishoudens in 2030 door, het kabinet liet de rekening tot 2031 onderzoeken, er kwam een doorrekening van de nieuwe tijdsgebonden nettarieven en toezichthouder ACM gaf de prognose voor de nettarieven van 2027. Waarom dan nog een onderzoek? Daar zijn drie redenen voor.

• Al die studies stoppen bij 2030 of 2031. Dit onderzoek kijkt door tot 2050, en juist na 2030 gaat de stijging harder.
• Al die studies kijken naar één onderdeel of één energiesoort. Dit onderzoek telt voor het eerst alles bij elkaar op zoals het achter de voordeur binnenkomt, dus elektriciteit, gas en warmte met alle tarieven, belastingen en heffingen erbij.
• Dit onderzoek rekent als enige door wat de rekening wordt voor verschillende voorbeeldhuishoudens en een voorbeeldbedrijf, bij verschillende niveaus van isolatie en verduurzaming. Daardoor wordt zichtbaar wie de stijging kan ontlopen en wie niet.

Wat het onderzoek laat zien

De hoofdlijn van het onderzoek is in vier punten samen te vatten.

1. 1. De energiekosten lopen voor vrijwel iedereen op. Bij het huidige en voorgenomen beleid stijgt de rekening over de hele linie. Hieronder staan voorbeelden uit het rapport, zonder verduurzamingsmaatregelen.

2. 	Nu	2050
   Klein huishouden	€1.400	€2.800
   Gemiddeld huishouden	€2.400	€4.400
   Horecabedrijf (slecht geïsoleerd pand, 100.000 kWh en 60.000 m³)	€118.000	€215.000

3. 2. De grootste stijging komt terecht bij wie niet kan of wil verduurzamen. Dat zijn de mensen en bedrijven die op gas blijven, die hun verbruik niet kunnen verschuiven naar de goedkope uren, of die het geld niet hebben voor isolatie, een warmtepomp, panelen of een batterij. Denk aan huurders, mkb en mensen met een smalle beurs. Wie wel kan investeren, kan de trend keren. Het rapport rekent voor hoe een huishouden met maatregelen de rekening in 2040 van €3.700 naar €2.000 per jaar terugbrengt (zonder inflatie). Zelfs de onderzoekers keken op van de uitkomst.
4. 3. Voor het eerst is alles bij elkaar opgeteld, zoals het achter de voordeur binnenkomt. Dan blijkt dat het stapelt. De nettarieven, de belastingen, de CO2-prijs en de tariefstructuur komen bovenop elkaar terecht bij hetzelfde huishouden of bedrijf. Tot nu toe werd steeds naar het effect op alleen de elektriciteits- of gasrekening gekeken, en daardoor werd, zo blijkt, de gezamenlijke impact op de energierekening zwaar onderschat.
5. 4. De richting staat niet vast. Achter elk van die onderdelen zit een beleidskeuze, verspreid over wetten, tariefbesluiten en subsidieregelingen. Die keuzes zijn te herzien. Welke dat zijn en wie eraan kan draaien, staat verderop in dit stuk.

Waarom de rekening zo oploopt

Die stapeling is precies waarom de rekening zo hard stijgt. Bij elektriciteit, gas en warmte gebeurt steeds iets anders, maar de kosten komen achter dezelfde voordeur bij elkaar.

• Elektriciteit. De investeringen in het stroomnet lopen op tot ruim €200 miljard in vijftien jaar, en die kosten komen via de nettarieven terecht bij de eindgebruiker. Huishoudens en mkb betalen 80 tot 90 procent van de netkosten. De studies van de afgelopen weken lieten de stijging tot 2030 al zien. Dit onderzoek laat zien dat die daarna doorgaat. Het nettarief voor een gemiddeld huishouden groeit van bijna €400 nu naar €1.100 in 2040 en €1.500 in 2050 (exclusief btw, zonder inflatie). De stroomprijs zelf wordt gemiddeld lager, maar gaat sterker schommelen. Samen met het tijdsgebonden nettarief dat eraan komt, gaat het moment waarop je stroom gebruikt daardoor zwaarder wegen dan de hoeveelheid. Sturen levert meer op dan besparen.
• Gas. Gas wordt linksom of rechtsom duurder. De CO2-prijs op gas (ETS2) en de verplichting om groen gas bij te mengen komen bovenop de gasprijs, en op termijn volgt de overstap naar volledig groen gas, dat ruim drie keer zo duur is als het aardgas waarmee het rapport rekent. Daarnaast moeten de kosten van het gasnet door steeds minder gebruikers worden opgebracht, dus ook dat deel van de rekening stijgt. Hoe hard het gaat, hangt onder meer van de gasprijs af. Het rapport rekent met een groothandelsprijs die eerst terugzakt, terwijl die nu juist op het hoogste niveau in ruim drie jaar staat.
• Warmte. Een landelijke warmteprijs bestaat niet, warmte is een lokaal product met per net een eigen prijs, er is geen openbaar zicht op wat gebruikers per net gaan betalen, en hoe de nieuwe tariefregels onder de warmtewetten gaan uitpakken ligt nog niet vast. Warmte was daardoor voor de onderzoekers zelf het lastigste deel om in te vullen. Zij schrijven dat “de heterogeniteit bij collectieve warmte groot is, waardoor verschillen ten opzichte van het gemiddelde ook groot kunnen zijn”. Een deel van de opdrachtgevers, waaronder Stichting Warmtenetwerk, gaat de verschillen per net verder onderzoeken. Het rapport rekent met de aanname dat de warmteprijs de gasprijs blijft volgen en dus meestijgt. Maar dat hoeft niet. Als gas zo veel duurder wordt, kan warmte met het juiste beleid flink goedkoper worden dan gas. Of dat gebeurt, is deels aan de sector zelf en deels een kwestie van beleidsknoppen.

De stapeling raakt het hardst wie niets aan zijn verbruik of zijn woning kan veranderen, omdat het geld om te investeren ontbreekt, het verbruik niet te verschuiven is of de verhuurder over de woning gaat. Dat hoeft niet zo te lopen.

De beleidsknoppen: er is iets te kiezen

De opdrachtgevers hebben een overzicht van beleidsknoppen gemaakt, als apart document bij het rapport. Dit zijn knoppen waarmee overheid, politiek en toezichthouder de energierekening een andere kant op kunnen sturen. Door die knoppen te formuleren en gezamenlijk te presenteren, willen de opdrachtgevers laten zien dat de stijging geen gegeven is, maar te beïnvloeden met keuzes die samenhangen. “De energierekening van de toekomst is een optelsom van keuzes”, staat er in het overzicht. Het noemt bijvoorbeeld deze knoppen.

• het tempo waarin woningen en bedrijfspanden worden geïsoleerd en verduurzaamd.
• de omvang van de netinvesteringen zelf. De ruim €200 miljard groeit nu vrijwel automatisch mee met de vraag, en juist die automatische groei komt ter discussie. Huishoudens, mkb en industrie staan hier zij aan zij, want niemand kan een extreme verhoging van de tarieven goed dragen.
• het bestaande net slimmer benutten en het energiesysteem meer decentraal organiseren, met warmte en opslag om de pieken van het elektriciteitsnet te halen. Dat drukt de investeringen in het stroomnet.
• wie het stroomnet betaalt. Nu komt 80 tot 90 procent van de netkosten via de tarieven terecht bij huishoudens en mkb. Die kosten kunnen anders worden verdeeld tussen kleine en grote gebruikers, en een deel kan uit de rijksbegroting worden betaald in plaats van via de energierekening.
• het loskoppelen van de subsidie voor duurzame warmtebronnen (de SDE++) van de gasprijs, zodat de prijs van duurzame warmte niet langer meestijgt met gas.
• een betaalbaarheidstoets, die vooraf doorrekent wat een beleidskeuze doet met de rekening van huishoudens en mkb, in plaats van achteraf repareren met noodfondsen en maximumtarieven.

Dat er iets te kiezen valt, klinkt inmiddels van meer kanten. “Wat niet wordt gebruikt, hoeft niet te worden betaald”, schreef Alliander-ceo en Netbeheer Nederland-voorzitter Maarten Otto gisteren op LinkedIn, vooruitlopend op het debat. Minder vraag betekent minder netuitbreiding en dus minder hard stijgende tarieven. Gedeputeerde Bonte noemde bij ANP “actieve inzet van de overheid” nodig, met als voorbeelden een isolatieoffensief voor oude woningen, de aanleg van collectieve warmtenetten en het ondersteunen van lokale energiecoöperaties. En Essent-ceo Resi Becker pleitte vorige week voor een wettelijke betaalbaarheidsnorm, omdat de energierekening zo “niet de uitkomst van beleid, maar de sluitpost ervan” wordt.

Energienetten zijn essentiële infrastructuur, en de investeringen daarin worden zo groot dat ze niet meer volledig via de tarieven te dragen zijn. Er moet dus overal publiek geld bij, of het nu om elektriciteit, gas of warmte gaat.

Hoe Stichting Warmtenetwerk hiermee verder gaat

Betaalbaarheid is voor Stichting Warmtenetwerk een van de belangrijkste thema’s van dit moment. Warmte kan flink goedkoper worden dan gas. Maar flink goedkoper is misschien voor een deel van de mensen nog steeds te veel. Daarom pakt de stichting dit thema samen met partners binnen en buiten de warmtesector op, met een nieuwe Programmaraad Betaalbaarheid. Die raad vult zijn werkzaamheden nu in en gaat onder andere met een betaalbaarheidstoets aan de slag. Dit onderzoek laat zien waarom dat nodig is.

Het rapport en het overzicht van beleidsknoppen zijn hieronder te downloaden. Zie hiervoor ook het eerdere nieuwsbericht Stijgende energierekening treft vooral huishoudens en mkb.