Vanwege de aanstaande invoering van de Wet collectieve warmte schieten nieuwe publieke warmtebedrijven als paddenstoelen uit de grond. Een deel daarvan wordt ondersteund door de Nationale Deelneming Warmte. De oprichting van deze nieuwe publieke warmtebedrijven is geen doel op zich, maar moet bijdragen aan betaalbare, betrouwbare en duurzame warmte voor miljoenen huishoudens in Nederland. Daarvoor zijn voldoende financiële instrumenten en een stabiel reguleringskader nodig, blijkt uit een interview dat Stichting Warmtenetwerk had met Herman Exalto, directeur Regionale Samenwerking bij NDW en Laurien Smies, directeur Warmte bij HVC.
Herman Exalto, is als directeur Regionale Samenwerking van NDW nauw betrokken bij de ontwikkeling van nieuwe publieke warmtebedrijven. NDW is ondergebracht bij Energie Beheer Nederland (EBN) en heeft als opdracht om samen met onder andere decentrale overheden nieuwe publieke warmtebedrijven op te zetten. Dat gebeurt momenteel op heel veel plekken in Nederland. De samenwerkingen verschillen per regio. Soms gaat het om één gemeente, vaak om meerdere gemeenten of een provincie.
Netwerkbedrijven betrokken
Ook netwerkbedrijven zijn bij verschillende initiatieven betrokken. Volgens Exalto is dat logisch. “Deze betrokkenheid hangt nauw samen met de problemen op het elektriciteitsnet. Collectieve warmte kan in bepaalde wijken de behoefte aan individuele warmtepompen en daarmee aan extra elektriciteitscapaciteit beperken. Netwerkbedrijven zien warmtenetten daarom als een mogelijke manier om netverzwaring uit te stellen of de druk op het elektriciteitsnet te verminderen.” Daarnaast kan warmte flexibiliteit bieden, legt Exalto verder uit. “Met warmtebuffers, warmtepompen en e-boilers kan elektriciteit worden benut op momenten dat er veel aanbod is en de prijzen laag zijn. De opgeslagen warmte kan vervolgens worden gebruikt wanneer de warmtevraag toeneemt. Zo kan een warmtenet ook bijdragen aan een betere afstemming tussen vraag en aanbod op het elektriciteitsnet.”
Ruime praktijkervaring
Laurien Smies, directeur Warmte bij HVC, benadrukt dat gemeenten een belangrijke rol hebben in de ontwikkeling van warmtenetten. “Onder de Wcw hebben zij de regie over de warmtetransitie in hun gemeente. Welke organisatievorm het beste past, kan per plaats verschillen. Samenwerkingen ontstaan vervolgens vanzelf, is mijn ervaring.” HVC heeft als bestaand publiek warmtebedrijf inmiddels ruime praktijkervaring. Het bedrijf is eigendom van 54 gemeenten en acht waterschappen uit Noord-Holland, Zuid-Holland, Flevoland, Utrecht en Friesland. Die ervaring wordt ook gedeeld met gemeenten die nog aan het begin staan van de warmtetransitie. Zo kan de kennis die HVC in onder meer de Drechtsteden heeft opgedaan, andere aandeelhouders helpen bij hun eigen plannen.
Zelfstandige opdracht
Om de ontwikkeling van regionale warmtebedrijven te ondersteunen, is NDW ondergebracht bij EBN. Exalto benadrukt dat NDW een zelfstandige opdracht heeft. “Het is een autonome beleidsdeelneming, met een eigen wettelijk kader (de WcW) en met een eigen mandaat van EZK en daarbij behorende middelen.” De organisatie richt zich specifiek op de ontwikkeling van publieke warmtebedrijven van waaruit geïnvesteerd kan worden in de aanleg van nieuwe regionale warmtenetten. NDW telt inmiddels ongeveer 25 medewerkers, onder wie financiële deskundigen en businessdevelopers die in de verschillende regio’s werken.

Tussenstap
Exalto verwacht dat begin 2027 in verschillende regio’s oprichtingsbesluiten voor publieke warmtebedrijven worden genomen. Maar de oprichting van een warmtebedrijf is volgens hem geen doel op zich. “Het is een tussenstap richting het realiseren van projecten en uiteindelijk het voorzien van huishoudens van duurzame, betaalbare en betrouwbare warmte.” Daarvoor moeten de publieke warmtebedrijven vervolgens ook daadwerkelijk kunnen investeren, zegt hij. “De warmtetransitie is een kwestie van de lange adem en vraagt publieke investeringen in onze energie-infrastructuur. We hebben stabiliteit nodig in de politiek en in het instrumentarium, zowel op korte als op lange termijn.” Dat wordt bevestigd door Smies. “De verschillende subsidieregelingen sluiten niet altijd goed op elkaar aan. Een project kan daardoor vertraging oplopen of buiten de boot vallen wanneer het ene deel van de financiering wel beschikbaar is en een andere noodzakelijke subsidie nog ontbreekt.” Het ministerie kijkt volgens Exalto naar mogelijkheden om subsidieregelingen beter op elkaar af te stemmen.
Private warmtebedrijven
Daarnaast heeft de minister van Klimaat en Groene Groei, NDW de opdracht gegeven om de mogelijkheden te onderzoeken om de bestaande private warmtebedrijven in publieke handen te brengen. Daarover wordt intensief gesproken met de aandeelhouders van de private bedrijven. Exalto wil nog niet vooruitlopen op de uitkomst. “Het doel is niet om alleen de bedrijven over te nemen, maar om ze sterker te verbinden met de publieke opgave en zo de warmtetransitie te versnellen. Daarbij is het behoud van ervaring, kennis, personeel en uitvoeringskracht belangrijk. Die private partijen en al hun kennis en kunde zijn hartstikke hard nodig.”
Bestaande woningen
NDW werkt samen met HVC en de andere publieke warmtebedrijven en ze trekken samen op in het adviseren van de overheid over onder meer de inrichting van het nieuwe regulatoire kader en subsidie-instrumentarium. Ook organiseren ze gezamenlijke kennissessies voor andere betrokken partijen. De ervaring van bestaande warmtebedrijven is bijvoorbeeld onmisbaar bij de aansluiting van bestaande woningen. Een warmtenet aanleggen vraagt om een zorgvuldige aanpak. Smies wijst erop dat iedere woning anders is en dat de werkzaamheden voor bewoners ingrijpend kunnen zijn. “Je komt achter de voordeur bij klanten. Overstappen van aardgas naar warmte vraagt aanpassingen aan elke woning. Dat proberen we natuurlijk zo goed mogelijk te doen, maar uiteindelijk is iedere bestaande woning anders.”
Woningcorporaties belangrijke partners
Woningcorporaties zijn daarbij belangrijke partners. Zij staan dicht bij hun huurders en kunnen de aansluiting op collectieve warmte bijvoorbeeld combineren met renovatie en andere werkzaamheden aan woningen. Smies: “De samenwerking in de driehoek van gemeente, woningcorporatie en warmtebedrijf is belangrijk. Woningcorporaties zoeken naar een duurzame energievoorziening die voor hun huurders betaalbaar en toekomstbestendig is.” Ze benadrukt dat ook ruimtegebruik een belangrijk argument voor collectieve warmte kan zijn in hoogbouw en kleine woningen. “Bij individuele warmtepompen gaat soms relatief veel ruimte in de woning verloren. Ruimte die in sociale huurappartementen vaak niet voorhanden is.”
Schaal van belang
Voor de betaalbaarheid van warmtenetten speelt schaalgrootte een belangrijke rol, zegt Exalto. “Schaalvoordelen ontstaan bij bedrijven die op een regionaal niveau opereren, idealiter met een zekere schaalgrootte. Dat betekent niet dat kleinere lokale warmtebedrijven moeten verdwijnen. Zij kunnen bijvoorbeeld de klantrelatie en de uitvoering in een gemeente verzorgen, terwijl ondersteunende diensten als facturatie, administratie en technische werkzaamheden overkoepelend regionaal worden georganiseerd.” Ook voor aannemers en installateurs is schaal van belang, benadrukt Smies. “Zij hebben een stabiele projectenstroom nodig om personeel en materieel efficiënt in te zetten. Een ploeg moet niet een winter stilzitten en daarna weer van start gaan. Daarnaast is standaardisatie van materialen en werkwijzen heel belangrijk om de kosten te verlagen.”
Voorspelbare regels
Publieke warmtebedrijven moeten, net als private warmtebedrijven, voldoende inkomsten genereren om investeringen te kunnen doen en tegenvallers op te vangen, legt Smies uit. “Warmtenetten vragen grote investeringen vooraf, terwijl de inkomsten pas geleidelijk binnenkomen wanneer woningen worden aangesloten. Dit wordt in de warmtesector volloop genoemd.” HVC kan de investeringen dragen dankzij de garantstelling van zijn aandeelhouders. Maar Smies benadrukt dat de warmtetak, net als andere activiteiten bij HVC, uiteindelijk zelfstandig gezond moet kunnen opereren. “Je moet zorgen voor een gezonde bedrijfsvoering die tegen een stootje kan. Het is een essentiële dienstverlening, je kunt huishoudens niet in de winter in de kou laten zitten.” De warmtetak van HVC maakt op dit moment nog geen winst, onder meer door de grote investeringen in nieuwe warmtenetten en warmtebronnen. Volgens Smies is daarom een stabiel en werkbaar reguleringskader nodig. Warmtebedrijven moeten kunnen rekenen op voorspelbare en uitvoerbare regels en een redelijk rendement om hun investeringen terug te verdienen en nieuwe projecten te financieren.
Komende periode bepalend
De betaalbaarheid op de langere termijn is een belangrijk argument om over te stappen naar collectieve warmte, benadrukt Exalto. “Lokale duurzame bronnen kunnen de afhankelijkheid van geïmporteerd gas verkleinen en mogelijk zorgen voor meer voorspelbare kosten. Hoe de tarieven precies worden opgebouwd, is nog onderwerp van gesprek. Een belangrijke vraag is of een warmtebedrijf één tarief voor al zijn klanten moet kunnen hanteren of dat de prijs per warmtenet mag verschillen.” Het is duidelijk dat de komende periode bepalend wordt. Voor de nieuwe regionale warmtebedrijven bereidt NDW nu met haar partners de organisatiestructuren op verschillende plekken voor, maar de volgende stap is dat deze nieuwe publieke warmtebedrijven daadwerkelijk woningen aansluiten.
