Sinds jaar en dag organiseert Stichting Warmtenetwerk een hooggewaardeerde buitenlandse studiereis. Afgelopen jaren hebben wij al mooie plekken bezocht zoals Finland, Denenmarken en Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Dit jaar zijn wij afgereisd naar het prachtige Wenen!
Inhoudsopgave
Hieronder vindt u de interactieve inhoudsopgave van het verslag van de studiereis naar Londen. Via onderstaande linkjes kunt u naar een specifieke dag van de studiereis navigeren binnen deze pagina:
Voor sommigen was het nog best vroeg toen we elkaar ontmoetten bij de Starbucks op Schiphol. Iets later dan gepland vlogen we naar Wenen. Een deel van de groep was per trein gegaan en was al in Wenen. De ervaringen over de treinreis waren wisselend, maar goed, iedereen was er gekomen.
Aangekomen in Wenen stond er een bus voor ons klaar richting museum Brennpunkt: hét museum van de Weense warmtecultuur. Dit museum laat verwarming zien als een onderwerp van sociale en culturele verandering. De museumzalen leiden je van de grote stad en haar faciliteiten naar de privésfeer van het leven en van verwarming naar koken, baden en schoonmaken. Het geeft inzicht in de ontwikkeling van verwarming en in het dagelijks leven van de mensen in een grote stad. Super om te zien waren de oude ketelinstallaties en koelmachines, de grootkeukenapparatuur en stoomverwarmingssystemen voor scholen, ziekenhuizen en kinderdagverblijven.
Warmte in Wenen
Al aan het einde van de 19e eeuw werden de eerste warmtenetten aangelegd waarmee badhuizen en scholen verwarmd werden. De badhuizen werden gebouwd om de hygiëne te bevorderen en je kon hier een zogenaamd ‘Tröpferlbad’ nemen.
Om huizen te verwarmen is eerst gebruik gemaakt van kolenkachels. Wenen ligt in een bekken/vallei met een gunstige luchtstroming waardoor er weinig problemen zijn met fijnstof. Vanaf 1855 is er gestart met het aanleggen van een gasnet. Het gas komt deels uit eigen land en deels wordt het ingekocht in het buitenland.
Andere weetjes; In de stad Wenen is er geen ruimte voor windmolens, Wenen heeft geen last van netcongestie, Bij renovatie en nieuwbouw is het verplicht om zonnepanelen toe te passen. In het museum staat ook een mooi werkend demonstratiemodel van een warmtepomp.
Na een inspirerende dag gingen we naar ons hotel: Le Méridien. ’s Avonds aten we gezamenlijk in de Wiener Rathauskeller, een typisch Oostenrijks restaurant onder het raadhuis.
Na een heerlijk ontbijt gingen we op pad naar het Parlementsgebouw, waar we eerst door de paspoortcontrole en detectiepoortjes werden geleid. Het werd een soort van silent disco met in plaats van muziek de stem van onze gids. Een prachtig gebouw uit 1883, dat oorspronkelijk diende als gebouw van de Reichsrat, gebouwd door de Deense architect Theophil Hansen in de Griekse stijl. In zijn visie, vastgelegd in steen, verwerkte hij talloze toespelingen en verwijzingen naar democratie in actie. Het Parlementsgebouw dankt zijn Griekse of hellenistische bouwstijl aan Hansens jarenlange verblijf in Athene.
In het Parlementsgebouw waren toentertijd acht naties verenigd met elf verschillende moedertalen, meer dan 30 partijen en groeperingen en uiteindelijk 516 afgevaardigden van de Oostenrijkse Keizerlijke Raad. Oostenrijk was al sinds 1861 een democratie doordat keizer Frans Jozef door schulden afstand moest doen van zijn alleenheerschappij.
Weetjes over het Parlementsgebouw:
- Er bevinden zich 400.000 boeken in de bibliotheek uit 1860
- Vanaf 1914 is de grote zaal een aantal jaren gebruikt als ziekenhuis
- Op de stoel van de voorzitter mag enkel en alleen de voorzitter zelf plaatsnemen
Na het bezoek aan het Parlementsgebouw maakten we onder leiding van gidsen een stadswandeling langs andere highlights van de stad. De familie Habsburg was bepalend voor de ontwikkeling van de stad. De Habsburgers waren een invloedrijke Europese dynastie die Wenen gedurende eeuwen als hun residentie en politieke centrum gebruikte, waardoor de stad uitgroeide tot een centrum van kunst en cultuur. Belangrijke Habsburgse residenties in Wenen zijn de Hofburg en Paleis Schönbrunn. Wist je dat met dank aan deze familie in Wenen het enige Globemuseum ter wereld staat?
En omdat je Wenen niet bezocht kunt hebben zonder een koffiehuis te bezoeken en Sachertorte te eten, gingen we voor een koffiepauze naar een gezellige Konditorei.
Spittelau
In de middag gingen we op bezoek bij de afvalverbrandingsinstallatie Spittelau, die zich in het centrum van de stad bevindt. Deze afvalverbrandingsinstallatie is een van de drie afvalverwerkingsinstallaties van Wien Energie. De centrale Spittelau is in 1969 in gebruik genomen door ‘Heizbetriebe Wien’, tegenwoordig Wien Energy. Nadat in 1987 de centrale grotendeels verwoest werd door een grote brand, is er gekozen om deze te herbouwen en daarbij de beste zuiveringstechnieken toe te passen. Hiervoor werd de bekende kunstenaar en architect Friedensreich Hundertwasser ingeschakeld, om mee te denken over de herinrichting zodat de centrale een pluspunt werd voor de omgeving. Daardoor is het een kleurrijk pand geworden met veel artistieke details zoals de gouden bol, bijzondere gevels en bomen boven op de centrale.
De centrale Spittelau heeft een totaal geïnstalleerd vermogen van 460 Mw, produceert warmte en elektriciteit. Er wordt 60 Mw warmte geproduceerd goed voor 69.000 woningen. Hiervoor wordt 250.000 ton afval per jaar verbrand. Afvalverbranding levert 1/3 van alle warmte in Wenen. De installatie is door o.a. CO2-opslag en rookgasreiniging de schoonste van de wereld.
Na de uitleg door onze gastheer Alexander Wallisch en het bekijken van een veiligheidsvideo was het tijd om op pad te gaan om de centrale zelf te zien. De regels voor transport en logistiek rondom de centrale zijn streng, zo wordt o.a. de radioactiviteit van bezoekend verkeer gemeten. De gids vertelde dat het meetpunt radioactiviteit voor binnenkomende vrachtwagens met afval erg scherp is afgesteld, omdat de centrale in de stad staat. Als de meter uitslaat komt dit meestal door de chauffeur die uit een ander gebied komt. Als dat het niet is, moet al het afval gestort worden en naar de bron van de radioactiviteit gezocht worden. De laatste keer dat dit gebeurde was de oorzaak een ziekenhuisluier.
Paneldiscussie
In de congreszaal van Spittelau gingen we verder met een paneldiscussie met:
- Tjark de Lange, voorzitter Stichting Warmtenetwerk. Tjark is ook ridder in de orde van Oranje Nassau, door zijn werk voor Flying doctors.
- Alexander Wallisch, Public Affairs Specialist van Wien Energy. Alexander staat graag op de zwarte piste in Kitzbühel en denkt dat Nederlandse skiërs beter de blauwe piste kunnen nemen.
- Johannes Mantler, directoraat Oostenrijks ministerie van economie en toerisme. Johannes’ favoriete voetbalclub is Ajax en zijn favoriete speler is Frank de Boer
- Reinier Koppelaar, plaatsvervangend directeur bij het ministerie van KGG. Reinier heeft een fascinatie voor Oost-Europa, spreekt een beetje Chinees, maar denkt dat we over 30 jaar allen Engels spreken.
Tijdens de paneldiscussie kwamen diverse onderwerpen aan bod. Hieronder treft u een puntsgewijze samenvatting per onderwerp aan:
De opgave voor de energietransitie in Oostenrijk en Nederland
- Johannes vertelt dat Oostenrijk een grote opgave heeft: er moeten 2 miljoen huizen verwarmd worden. Dat gebeurt grotendeels met biomassa (45%). Het warmtenet in Wenen draait voor 30% op aardgas, 2 miljoen m3. Dat zal uitgefaseerd moeten worden. Warmtebedrijven zijn meestal ook eigenaar van de bron.
- Alexander legt de marktstructuur uit waarbij warmtenetten met name in steden liggen. Eenderde van alle warmtenetklanten zit in Wenen. Er zijn in Oostenrijk 3.000 losse warmtenetten. Warmtenetten zijn wel DE toekomst, dus bestaande warmtenetten worden uitgebreid en nieuwe worden aangelegd. Het aardgas dat voorheen grotendeels uit Rusland werd geïmporteerd komt nu uit Duitsland en Italië. Uiteraard moet het aandeel aardgas omlaag. Wien Energy is dan wel een publiek bedrijf, maar wordt wel bedrijfsmatig gerund.
- Reinier stelt dat het in Nederland weer anders is, ook door het Parijs-akkoord. Er wordt nagedacht over energieonafhankelijkheid en lokale bronnen als geothermie. Alternatieve bronnen worden de toekomst. Er moet veel gebeuren op het gebied van betaalbaarheid, maar in Nederland zijn ook publieke warmtebedrijven nodig als Wien energy.
Betaalbaarheid
- In Oostenrijk kennen 4 miljoen huishoudens energiearmoede, hoewel de aardgasprijs redelijk laag is. De verwachting is dat de prijzen wel wat zullen stijgen in de toekomst, maar dat warmte goedkoper zal worden dan aardgas. Nieuwbouw mag geen aardgas. In bestaande bouw moet veel in geïnvesteerd worden. De overstap van aardgas naar warmte is vrijwillig en daarmee een uitdaging.
- In Nederland was ons aardgas een lange periode heel goedkoop en opbrengsten gingen naar de overheid. Met de oorlog in Oekraïne en het stoppen van de gaswinning in Groningen, werd aardgas veel duurder. Het is belangrijk dat er inzicht en transparantie is zodat iedereen weet wat waarvoor er betaald moet worden.
- In Oostenrijk zijn alle prijzen opbaar (https://waermepreise.at/) sinds 2 jaar. Hoewel het wel discussie gaf, geeft het wel transparantie. De warmteprijzen zijn afhankelijk van wanneer het contract is aangegaan, maar ook afhankelijk van welke bron het net heeft. Dus prijzen kunnen per gebied verschillen. Warmtetarieven kennen een overheidssubsidie van 30%. Wien Energy draait net positief.
De ontwikkeling en het imago van warmtenetten
- In de jaren 60 is de ontwikkeling van warmtenetten in Wenen op gang gekomen als onderdeel van de gemeente en dit leverde veel werkgelegenheid op. Nadat de gemeente het warmtebedrijf apart heeft gezet moet er eerst onderhandeld worden voordat geïnvesteerd wordt, wat vertraging tot gevolg heeft.
- In Oostenrijk is niet iedereen tevreden over warmte, sommige vinden het te duur of niet groen genoeg. Het is wel zo dat vooral negatieve mensen zich daarover laten horen, bijvoorbeeld op social media. Om een tegengeluid te laten horen moeten er bij wijze van spreken10 keer zoveel positieve berichten worden gedeeld.
- In Oostenrijk is er een zeer grote huurmarkt, het merendeel van de woningen is in eigendom van publieke verhuurders.
Op de derde dag van de studiereis werd de groep in tweeën gesplitst voor een excursie naar keuze. Het ene deel van de groep bezocht de Simmering-centrale en het andere deel ging op pad naar de ‘deeep’ geothermiecentrale.
Simmering-centrale
Voor het bezoek aan de Simmering-centrale werden we eerst voorzien van de benodigde persoonlijke beschermingsmiddelen, want veiligheid staat altijd voorop. De Simmering-centrale wekte in 1902 voor het eerst elektriciteit op, benodigd voor de trams. Het is inmiddels een van de modernste en meest milieuvriendelijke centrales van Europa en produceert op een energiezuinige en milieuvriendelijke manier elektriciteit en warmte. De centrale bestaat uit enorme gas- en stoomturbines, een biomassacentrale, twee gigantische ‘thermosflessen’ en een groot fotovoltaïsch systeem. De centrale levert stroom aan 730.000 huishoudens, meer dan 7.000 zakelijke klanten en warmte aan bijna 270.000 huishoudens. Net als bij de Donaustadt-centrale wordt de energie geleverd door een moderne STEG-centrale (stoom- en gasturbine). In combinatie met de warmtekrachtkoppeling (WKK) wordt hiermee een rendement van meer dan 81 procent bereikt.
De biomassacentrale kent 4.000 draaiuren (niet het hele jaar rond) en heeft als restproduct (as)filterkoeken die in Duitsland in een zoutmijn opgeslagen worden. Om de lucht te zuiveren heeft deze centrale 3.000 filters van 5 meter lang. De biomassa wordt regionaal aangeleverd.
Het warmte-transportnet kent een aanvoertemperatuur van 160 ˚C, op het distributienet is de temperatuur 80 ˚C. De enorme warmtepomp levert 25-40 Mw koude en 14 Mw stroom. Ook was er een 11 miljoen liter warm water opslag, goed voor 8 uur warmte. Indrukwekkend was de 200 meter hoge schoorsteen.
Deep geothermie-centrale
Wien Energie en energiebedrijf OMV ontwikkelen stadsverwarming uit diepe geothermie met een vermogen tot 200 megawatt, goed voor 200.000 Weense huishoudens. Eerder onderzoek heeft bevestigd dat er op een diepte van ongeveer 3.000 meter een veelbelovende warmwaterafzetting voor diepe geothermie is, het zogenaamde Aderklaa-conglomeraat.
De twee bedrijven hebben tot doel om de 200.000 huishoudens in 2030 duurzaam te verwarmen. Hiervoor worden er 7 diepe geothermische centrales gebouwd. De eerste diepe geothermische centrale in Aspern is het proefproject dat de basis moet leggen voor een succesvolle verdere uitbreiding. In Aspern is een informatiecentrum direct op het terrein en deze biedt zicht op de bouwplaats tijdens het gehele boor- en bouwproces. Op deze manier kan de voortgang van het project ter plaatse live worden ervaren en gevolgd.
De boring is gepland in het industriegebied in het zuidoostelijke deel van Seestadt Aspern. Vanaf de boorlocatie zal in eerste instantie verticaal worden geboord tot een diepte van ongeveer 1.000 meter.
Vervolgens wordt het boren tot 2.600 en 3.400 meter afgebogen. De afstand tussen de ophaal- en terugbrengpunten bedraagt ongeveer 4 kilometer. Aangezien het boorgat een gemiddelde diameter heeft van slechts 30 centimeter, zijn er geen effecten aan het aardoppervlak te verwachten.
Vrijdagmiddag zat onze studiereis er helaas alweer op. We hebben veel gezien, veel geleerd en mooie netwerkgesprekken gevoerd, en wat is Wenen is een prachtige stad!
Studiereis 2026
De studiereizen van Stichting Warmtenetwerk zijn elk jaar heel populair en snel volgeboekt! Houd onze website in de gaten voor het laatste nieuws en updates over de studiereis en overige evenementen.: Agenda – Stichting Warmtenetwerk
Waar vindt u dat we volgend jaar écht naartoe moeten gaan op studiereis? Laat het ons weten via secretariaat@warmtenetwerk.nl.
Meer informatie:
