Regionaal warmtenet kan elektriciteitsnet regio Holland Rijnland ontlasten

Een regionaal warmtenet kan in de regio Holland Rijnland zorgen voor vermindering van de druk op het elektriciteitsnet. Met name bij uitstel van netuitbreidingen, lopen de kostenvoordelen van zo’n regionaal verbonden warmtenet in deze regio snel op. Dat is te lezen in de recente maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) voor de regio Holland Rijnland, die zich richt op de vraag of het loont warmtebronnen en netten op regionale schaal met elkaar te verbinden.

Zelfstandig adviseur Astrid Madsen is warmtecoördinator voor de regio Holland Rijnland en namens de regio opdrachtgever voor het onderzoek. Een van de belangrijkste uitkomsten uit het onderzoek is volgens haar dat als de netuitbreidingen uitgesteld worden de financiële voordelen van een regionaal verbonden warmtenet snel toenemen. “Als de aanpak van netcongestie twee jaar vertraagt, wordt een regionaal warmtenet ineens zo’n 27 procent gunstiger. Dat komt neer op een maatschappelijke meerwaarde van ongeveer 1,7 miljard euro.”

Toekomstbeeld

In Holland Rijnland zijn verschillende potentiële warmtebronnen aanwezig die met elkaar verbonden kunnen worden tot een regionaal warmtenet. Madsen: “Sommige bronnen zijn simpelweg te groot voor één gemeente. En omgekeerd geldt dat kleinere gemeenten niet voldoende vraag hebben om een bron rendabel te maken. Door samen te werken, kun je die puzzel wel leggen.” Dat toekomstbeeld, waarin meerdere bronnen en netten regionaal worden verbonden, is in de MKBA vergeleken met twee alternatieven: een scenario met volledig individuele warmtepompen en een scenario met uitsluitend lokale warmtenetten.

Netcongestie grootste factor

Op het eerste gezicht liggen de maatschappelijke kosten en baten van de verschillende scenario’s dicht bij elkaar, met marges van ongeveer plus of min tien procent. Toch zit er een belangrijk kantelpunt in de analyse: de impact op het elektriciteitsnet. Warmtepompen leiden tot een hogere piekvraag naar elektriciteit, terwijl warmtenetten zeker als ze gebruikmaken van bronnen met hogere temperaturen zoals geothermie of restwarmte minder elektriciteit nodig hebben. “Die netcongestie blijkt uiteindelijk de grootste factor. Daar zit het verschil tussen de scenario’s”, aldus Madsen.

Ontlasten elektriciteitssysteem

De onderzoekers hebben gekeken naar de geplande uitbreidingen van het elektriciteitsnet. In het basisscenario is het regionale warmtenet slechts licht gunstiger dan de alternatieven. Maar zodra vertraging optreedt in de netuitbreiding, verandert het beeld drastisch, zegt Madsen. “We hebben gerekend met de investeringsplanning van de netbeheerder, maar we zien nu al dat projecten vertraging oplopen. Het is eigenlijk niet meer de vraag óf er vertraging komt, maar hoeveel. Dat tonen recent gesprekken met de netbeheerder ook aan.” Dat betekent dat de strategische waarde van warmtenetten mogelijk wordt onderschat als alleen naar de huidige planning wordt gekeken. In een toekomst met structurele netcongestie kan collectieve warmtevoorziening een belangrijke rol spelen in het ontlasten van het elektriciteitssysteem.

Samenwerking complex

De MKBA is vooral een hulpmiddel voor besluitvorming en geen blauwdruk, benadrukt Madsen. “Het is één puzzelstukje. Uiteindelijk moeten gemeenten samen keuzes maken op basis van het grotere geheel.” Die gezamenlijke besluitvorming is meteen ook een van de grootste uitdagingen. Een regionaal warmtenet overstijgt gemeentegrenzen en raakt aan verschillende belangen, politieke afwegingen en onzekerheden. Maar de samenwerking is complex, zegt ze. “Gemeenten verschillen in capaciteit, politieke prioriteiten en lokale omstandigheden. Niet iedereen heeft dezelfde belangen, en er zijn veel onzekerheden. Gaat de ander wel doen wat nodig is? Wat levert het ons op? Dat maakt het ingewikkeld.” Om die complexiteit te verkleinen, is in de regio Holland Rijnland gewerkt met een gezamenlijk toekomstbeeld dat door alle colleges is onderschreven. Dit dient als kompas voor lokale keuzes, zodat de optelsom van gemeentelijke plannen blijft aansluiten bij het regionale systeem.

Oprichting gemeentelijke warmtebedrijven

In de regio wordt inmiddels gewerkt aan de oprichting van meerdere (boven)gemeentelijke warmtebedrijven. Zo kan de warmtetransitie vorm gegeven worden, zegt Madsen. “Er worden warmteprogramma’s opgesteld en samenwerkingsafspraken gemaakt.” Toch is er nog een belangrijke hobbel, zegt ze. “Op dit moment is het aanbod dat we bewoners kunnen doen vaak nog niet aantrekkelijk genoeg. De betaalbaarheid en de financiële haalbaarheid zijn nog niet in balans.” Daar ligt volgens haar een belangrijke rol voor het Rijk. Betere financiële instrumenten en subsidies zijn nodig om de ontwikkeling van warmtenetten op gang te brengen. Op lokaal niveau spelen ook andere partijen een cruciale rol, zoals woningcorporaties en bewoners. De betrokkenheid van deze groepen wordt grotendeels op lokaal niveau georganiseerd, met ondersteuning vanuit de regio. “We helpen gemeenten bijvoorbeeld met participatieplannen en communicatie, maar uiteindelijk gebeurt het gesprek met bewoners  in de gemeenten.”

Robuust voor de toekomst?

De MKBA maakt duidelijk dat de keuze voor een regionaal warmtenet niet alleen draait om kosten, maar vooral om strategische positionering in een onzeker energiesysteem. Netcongestie, technologische ontwikkelingen en beleidskeuzes kunnen de uitkomsten sterk beïnvloeden, benadrukt Madsen. “Het is geen zwart-wit verhaal. Maar wat we wel zien, is dat warmtenetten zeker op regionale schaal een belangrijke rol kunnen spelen in het toekomstig energiesysteem. Zeker als de druk op het elektriciteitsnet verder toeneemt. Daarmee wordt de vraag voor gemeenten en andere betrokken partijen niet alleen wat vandaag het meest kosteneffectief is, maar vooral welk systeem het meest robuust is voor de toekomst.”