Vreeswijk zet in op restwarmte en aquathermie

Een damwand die warmte uit het water haalt om een theehuis te verwarmen. Voor WarmVreeswijk is het een demonstratieproject voor aquathermie. De energiecoöperatie rekent aan een ZLT-warmtenet. Restwarmte is de primaire bron, aquathermie zou kunnen volgen. “Dit jaar willen we meer zicht krijgen op de financiële haalbaarheid.”

WarmVreeswijk is een energiegemeenschap, ontstaan als bewonersinitiatief in 2023. Sinds 20 februari dit jaar bestaat het officieel als Coöperatie Hernieuwbare Energiegemeenschap WarmVreeswijk.  Samen met bewoners, de gemeente Nieuwegein en vrijwilligersorganisatie Energie-N werkt de coöperatie aan een haalbaar en duurzaam alternatief voor aardgas. Een ZLT-net is de basis. “We rekenen en onderzoeken of dat haalbaar en realiseerbaar is”, zegt Berry Groenendijk, een van de initiatiefnemers.

Water en datacenter als bronnen

Vreeswijk is een wijk van Nieuwegein, maar ook een oud dorp. Er is veel water in de buurt: het Merwedekanaal en de Vaartsche Rijn stromen langs en door de wijk. Daarmee is aquathermie een logische keuze als mogelijke bron voor een lokaal ZLT warmtenet.  

Daarbij gelden wel beperkingen vanuit Rijkswaterstaat en HDSR (Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden), zo geeft Groenendijk aan. “Het zijn strategische wateren en strategische dijken.” Kortom: een installatie plaatsen mag niet zomaar. 

In de zoektocht naar een haalbare warmteoplossing komt ook datacenter NorthC in beeld. Dat ligt op een bedrijventerrein niet ver van Vreeswijk en heeft op andere locaties in Nederland al ervaring met leveren van warmte. Dat wil het ook in Vreeswijk doen. “Een mooie bron om mee te beginnen.”

WarmVreeswijk werkt in 2026 toe naar een plan om een concrete klap op te kunnen geven. “Dit jaar willen we meer zicht krijgen op de financiële haalbaarheid.” 

Rekenen aan de businesscase is volgens Groenendijk lastig omdat er nog weinig ervaring is met ZLT-netten. “De belofte is dat het goedkoper is, maar dat moet blijken.”

Bewoners mede-eigenaar

In Vreeswijk staan bijna 1600 woningen, net boven de grens van 1500 die in de Wcw wordt genoemd als bovengrens voor kleine collectieve systemen. Daar gaat WarmVreeswijk vooralsnog wel vanuit. “Het idee is dat bewoners mede-eigenaar worden van de collectieve warmteoplossing.”

Aan draagkracht geen gebrek, ziet Groenendijk. “De wijk heeft van oudsher de instelling om dingen aan te pakken. Er is veel positiviteit en steun, er zijn veel vrijwilligersactiviteiten, daar bouwen we op voort. De sociale structuur staat in de wijk. De grote vraag is of we een goede aanbieding kunnen maken.”

Er is toch ook scepsis: het is lastig uitlegbare technologie, en er klinken veel negatieve geluiden over warmtenetten in de pers. “Bewoners hebben veel vragen, maar staan er grotendeels open voor.”

Energiedamwand als demoproject

Op 18 april presenteerde WarmVreeswijk officieel een demonstratieproject voor aquathermie. In de wijk ligt een werf voor historische woonschepen, met daarop een museum en een theehuis. Dat theehuis wordt verwarmd en gekoeld op aquathermie. Collectoren bevestigd aan de bestaande damwand halen de warmte uit het water. Een water-water warmtepomp krikt die temperatuur op. 

Het biedt de energiecoöperatie een gelegenheid om het gesprek aan te gaan over warmte uit water en de “magie van de warmtepomp”, zegt Groenendijk. “Als je dat moet uitleggen wordt het voor veel mensen lastig, maar we kunnen hier laten zien dat het werkt.”

De installatie bij het theehuis draait in principe zelfstandig, maar Groenendijk sluit niet uit dat het in later stadium onderdeel wordt van het ZLT-net. Daarbij zijn er veel meer damwanden in de wijk. “Een eerste berekening laat zien dat er niet genoeg damwand aanwezig is voor de hele wijk. Daarmee kan het niet de primaire bron zijn, maar als we in het warmtenet WKO-bronnen toepassen, kunnen damwanden helpen om die te balanceren.”

Vooralsnog dus twee losse projecten. “Maar het past binnen het plan en de belofte van ZLT, dat je later bronnen kan bijschakelen. Je legt een netwerk aan voor de komende 50 jaar en binnen die 50 jaar kan van alles gebeuren. ZLT belooft die flexibiliteit.”

Modulaire Energiedamwand

Het plaatsen van collectoren tegen een bestaande damwand is een doorontwikkeling van Energiedamwand Nederland. Dit bedrijf levert nieuwe damwanden voorzien van warmtecollectoren en deed dat onder meer voor een project bij de Companieshaven in Enkhuizen. “Een damwand is meer dan een waterkerende constructie”, zegt Patrick Stoelhorst. “Dat punt brengen we onder de aandacht bij overheden en ontwikkelaars. Het water dat voor je ligt is ook een hele grote energiebron.”

Crux hierbij: als een damwand wordt geplaatst, moet er al een plan liggen voor de omgeving. “Een kade komt vaak als eerste, renovaties vaak maanden of jaren later in de tijd.”

Dat vooruitdenken blijkt lastig. Om daarop in te spelen heeft Energiedamwand Nederland het modulaire systeem uitgedacht, dat toepasbaar is bij bestaande damwanden zoals in Vreeswijk. Technisch werkt dit systeem hetzelfde. Het verschil is dat de elementen aan de waterzijde van de damwand komen in plaats van de binnenzijde. Praktisch gezien maakt dat volgens Stoelhorst niets uit. “Maar je kan alleen de waterdiepte benutten, want we kunnen het element alleen in het water plaatsen en niet in de bodem eronder.”

Een nieuwe damwand heeft dan ook de voorkeur. De elementen zijn dan weggewerkt, de installatiecomponent is goedkoper (de kade moet toch al worden gemaakt) en het levert meer energie op omdat de damwand doorgaans tweederde langer is dan de waterdiepte. Niettemin ziet Stoelhorst veel potentie voor het modulaire systeem, omdat het beter past bij de vraag. “Je kan het aanleggen op het moment dat er directe behoefte voor de energievoorziening is.”